Bonn İklim Müzakereleri: Kritik Konular ve Beklentiler

Bonn’da her yıl Haziran ayında düzenlenen iklim müzakereleri, bu yıl İran’daki savaşın yarattığı petrol ve gaz arzı krizinin yanı sıra Avrupa, Hindistan ve Orta Doğu’yu etkileyen aşırı sıcak hava dalgalarının etkisi altında gerçekleştiriliyor. Ülkeler, Almanya’nın Bonn kentinde 8-18 Haziran tarihleri arasında bir araya gelecek. COP31 öncesi yapılan bu müzakerelerde, iklim eylemi ve temiz enerji konularında ilerleme sağlanması bekleniyor. Takipçiler, BM iklim sürecinin, fosil yakıtlara bağımlılığın yarattığı küresel ekonomik ve siyasi istikrarsızlık karşısında kendini kanıtlama baskısı altında olduğunu ifade ediyor.

Düşünce kuruluşu E3G’nin iklim diplomasisi ve jeopolitika direktör yardımcısı Kaysie Brown, toplantıların çok taraflı sistemin iklim eylemlerinin geniş ölçekte uygulanmasını destekleyecek kalıcı ve siyasi açıdan dayanıklı bir dönüşüm gerçekleştirebileceğini göstermesi gerektiğini belirtti. Brown, bu müzakerelerin küresel düzenin hızla değiştiği bir dönemde iklim rejimi için kritik bir sağlık taraması işlevi göreceğini de vurguladı.

Fosil yakıtlardan adil bir geçişi destekleyecek yeni mekanizmalar, kötüleşen iklim etkilerinin ölçülmesi ve bunlara uyum sağlama finansmanı gibi konularda önemli ilerlemeler kaydedilmesi umuluyor. Bonn ayrıca, ticaret ve iklim değişikliği üzerine diyalogların başlatılmasına, 2023 yılındaki ilk küresel durum değerlendirmesinde verilen taahhütlerin nasıl hayata geçirileceğine ve küresel finans akışlarının düşük karbonlu ve iklim dirençli bir dünya için nasıl yönlendirileceğine dair görüşmelere de ev sahipliği yapacak.

Bonn, Türkiye’nin başkanlığında ve Avustralya’nın müzakereleri yönetmesiyle COP31’e dair yol haritası mesajları verecek. Bu ülkelerin, toplam nihai enerji tüketimi içinde elektrik payına yönelik küresel bir hedef için bastıracakları belirtiliyor. Uluslararası Yenilenebilir Enerji Ajansı tarafından önerilen “2035 yılına kadar %35” hedefi bu bağlamda dikkate alınabilir. Diğer belirlenmiş öncelikler arasında enerji depolama, enerji güvenliği ve temiz yemek pişirme teknolojileri yer alıyor. Türkiye, COP31 “Eylem Gündemi” kapsamında katı atık depolama alanlarından kaynaklanan emisyonların azaltılmasını öncelik olarak belirledi. Avustralya müzakereleri yürütürken, Eylem Gündemi’ne Türkiye liderlik edecek.

Bonn müzakereleri, yüksek karbonlu bir dünyadan daha yeşil bir geleceğe adil ve düzenli bir geçişi kolaylaştıracak yeni bir mekanizmanın kurulmasına dair bir karar taslağı hazırlamakla görevlendirildi. Bu karar, ülkelerin onayı için COP31’e sunulacak. Hükümetler, Brezilya’daki COP30’da sivil toplumun “Belém-Antalya Mekanizması” (BAM) olarak adlandırdığı yapıyı kurmayı kabul etti ancak ayrıntılar henüz netleşmedi. Uluslararası İklim Eylem Ağı, bu mekanizmanın insana yakışır işler, sosyal koruma, kamu yatırımları ve enerjiye erişim gibi konularda destek sağlaması gerektiğini belirtti.

Yüzlerce çevre grubundan oluşan koalisyon, Bonn öncesinde yaptığı açıklamada, hükümetlerin kararlı bir şekilde hareket etmesi durumunda BAM’ın Paris Anlaşması’ndan bu yana iklim rejimindeki en önemli gelişmelerden biri olabileceğini ifade etti. Ticaret ve iklim politikası arasındaki kesişim, COP30’da gelişmekte olan ekonomilerin iki yıllık çabası sonucunda BM iklim görüşmelerinin gündemine alındı. Hükümetler, 2026, 2027 ve 2028 yıllarındaki Bonn görüşmelerinde ticaret üzerine görüşmeler yapmayı ve bu görüşmelerin özetini 2028’deki üst düzey bir etkinlikte sunmayı kabul etti.

13 Haziran Cumartesi günü yapılacak ilk diyalogda ticaretin hangi boyutlarının ele alınacağı henüz netleşmedi. Gelişmekte olan ülkelerin, Avrupa Birliği’nin korumacı Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizmasını eleştirmeye istekli olmaları bekleniyor. Dünya Ticaret Örgütü ve diğer ticaret kuruluşlarının temsilcileri sunumlar yapacak, hükümetler ile sivil toplumun da bu sunumlar hakkında yorum yapmasına izin verilecek.

COP30’da iklim değişikliğine uyum konusundaki ilerlemeyi ölçecek göstergeler listesine son şeklini vermeyi amaçlayan görüşmeler, karşılıklı suçlamalarla sona erdi. Birkaç Latin Amerika hükümeti, kararın kendi rızaları olmadan Brezilya başkanlığı tarafından kabul edilmesinden şikayetçi oldu. Uzmanlar tarafından iki yıllık bir süreçte geliştirilen göstergeler, COP30’un son gecesinde sadeleştirildi ve son dakikada hükümetlere sunuldu. Bazı hükümetler ve teknik uzmanlar, kabul edilen göstergelerin birçok açıdan uygulanamaz olduğunu savundu.

Hükümet müzakerecileri ve uzmanların, Etiyopya’daki COP32’de sona ermesi planlanan bir “politika uyumlaştırma süreci” aracılığıyla bu karmaşayı düzeltmek için iki yılı bulunuyor. Bonn görüşmelerinde, ülkelerin göstergeleri uygulamaya koymalarına yardımcı olacak yeni bir uzman görev gücünün kimlerden oluşacağı ve bu gücün nasıl çalışacağı konusunda uzlaşma sağlanacak.

Küçük ada devletlerinin baskısıyla, COP30’daki hükümetler; emisyon azaltma ve uyum planlarının uygulanmasını hızlandırmak amacıyla 1.5 Belém Misyonu’nu ve Küresel Uygulama Hızlandırıcısı’nı (GIA) kurmayı kabul etti. 1.5 Misyonu için, birkaç COP başkanlığı, COP31’den önce yayımlanması planlanan ve iklim değişikliğine karşı etkili çözümleri belirleyecek bir rapor hazırlıyor. Hükümetler, Bonn’da rapora neyin dahil edilmesini istedikleri konusunda görüş bildirecek.

Hükümetler ayrıca Bonn’da GIA’ya katkıda bulunacak. Brezilya COP30 Başkanlığı’nın vizyonu, bunun en güçlü iklim çözümlerini harekete geçirmesi yönünde. COP30 İcra Kurulu Başkanı Ana Toni’ye göre, bağımsız bir uzman paneli 10-15 çözümü önceden seçecek ve bir konsey bu listeyi her yıl, GIA’nın hızlandırmayı hedefleyeceği üç ila beş çözüme indirecek.

COP30, “1,3 Trilyon Dolara Ulaşacak Bakü-Belém Yol Haritası” girişimi aracılığıyla iklim finansmanının nasıl artırılacağı konusunda hayal kırıklığına neden oldu. Bakü’de kararlaştırılan yeni finansman hedefi, gelişmekte olan ülkelerin taleplerinin gerisinde kalıyor. Sürecin şeffaflık ve netlikten yoksun olması nedeniyle, bu yol haritası için yüksek beklentiler 2025’te söndü. Bonn’da, “uygulama” toplantısı gerçekleştirilecek. Asıl zorluk, bu yol haritasının bir belgedeki sözlerden ibaret kalmaması ve uygulamaya geçirilmesi.

COP30’da 80 ülkeden oluşan bir grup, fosil yakıtlardan uzaklaşma sürecine rehberlik edecek küresel bir yol haritası mekanizmasını başlatmak için başarısızlıkla sonuçlanan bir girişimde bulundu. Brezilya, buna alternatif olarak iki gönüllü yol haritası taslağı hazırladı: biri fosil yakıtlardan kademeli çıkış, diğeri ise 2030 yılına kadar ormansızlaşmanın sona erdirilmesi. Bu taahhütler COP28 anlaşmasında onaylandı. Brezilya, orman yol haritası için bir taslak sundu; bu taslak, ülkeleri orman kayıplarını durdurmaya yönelik kendi gönüllü ulusal yol haritalarını sunmaya davet edecek.

Bunun yanı sıra, ormanların korunmasına yönelik 216 milyar dolarlık finansman açığını kapatmak için bir seçenekler menüsü de içerecek. Yeni yağmur ormanları fonu, başlangıç sermayesi sağlamak üzere yatırımcıları bir araya getirmeye devam ediyor. Brezilya, Rotterdam’da 50’den fazla finans kuruluşu ve 30 hükümet temsilcisi ile bir yatırımcı toplantısı düzenledi. Fosil yakıtlardan uzaklaşma yol haritasına gelince; Brezilya, 120 ülkeden gelen önerileri aldıktan sonra 12 Nisan’da açık bir etkinlik düzenleyecek.

Bonn’daki gayriresmi oturumların her iki yol haritası üzerinde bir “diyalog alanı” açmayı amaçladığı ifade edildi. Sürece katılımın artması, uluslararası geçerlilik ve önem kazandıracaktır.