Türk Tekstil Sektöründe İnovasyon: İRİS Sistemi Başlıyor

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, tekstil sektöründeki çevresel performansı artırmak amacıyla yeni bir uygulama genelgesi hazırladı. 6 Ağustos 2026 tarihinde yürürlüğe girecek olan bu genelge, HAVELSAN ile yapılan iş birliği çerçevesinde geliştirilen İnovatif Raporlama ve İnceleme Sistemi’nin (İRİS) tekstil sektöründe pilot uygulamasına dair düzenlemeleri içeriyor.

Bu yeni düzenleme ile hava emisyonları, su kullanımı ve atık yönetimi süreçlerinin daha etkin bir şekilde izlenmesi hedefleniyor. İRİS, sanayi kaynaklı hava kirliliğinin değerlendirilmesi ve yönetilmesi amacıyla tasarlanmış dijital bir platform olarak işlev görecek.

Sistem, tesislerin etki alanlarına yerleştirilecek sabit kamera ve izleme sistemleri aracılığıyla anlık görüntüleme yapabilecek. Elde edilen veriler analiz edilerek baca gazı artım sistemlerinin performansı ve sanayi kaynaklı hava kirliliği değerlendirilecek. Ayrıca olağan dışı durumların tespit edilmesi halinde, belirlenen kullanıcılara anlık uyarılar gönderilerek gerekli tedbirlerin zamanında alınması sağlanacak.

Genelge çerçevesinde yerel yönetimler ve sanayi bölgelerindeki ilgili idareler, İRİS uygulamasının etkin bir şekilde çalışabilmesi için gerekli termal ve spektral kamera sistemlerinin temini, kurulumu ve sistem entegrasyonunu üstlenecek.

Bu düzenleme, talep eden tesislerin kontrol sistemi (SCADA) üzerinden elde edilen işletme verilerini, arıtma sistemlerinin faaliyetlerinin izlenmesi için Bakanlıkça belirlenen kriterlere uygun olarak İRİS’e entegre etmelerine olanak tanıyacak. Böylece dinamik akım şeması, filtre sistemleri, ramöz brülörü, by-pass damperlerinin konumları ve önemli proses parametreleri uzaktan izlenebilecek.

Hava Emisyonlarına Yeni Yükümlülükler

Genelgenin hava kirliliğine ilişkin hükümleri doğrultusunda, ısıl sabitleme (termofiksaj) işlemlerinin yapıldığı ve günlük 5 tonun üzerinde üretim kapasitesine sahip tesislerde ramöz ünitelerinde baca gazı arıtma sistemi bulundurulması zorunlu hale getirildi. Arıtma sistemlerinin, bakım ve onarım süreleri hariç olmak üzere toplam işletme süresinin en az yüzde 90’ında çalıştırılması gerekecek.

Kaplama, boyama, apreleme, laminasyon, termofiksaj, kurutma, ramöz, baskı ve terbiye ile ilgili ısıl işlemler yapan ünite bacalarından kaynaklanan uçucu organik bileşik (UOB) emisyonlarının azaltılması için ön yıkama yapılması, baca gazı arıtım sistemlerinde yağların ayrı toplanması ve enerji geri kazanımına olanak tanıyan tekniklerin kullanılması gerekecek. Ayrıca iplik üretimi ve örgü işlemi yapan makinelerde mineral yağ yerine yüksek biyobozunurluğa sahip su bazlı veya sentetik organik yağ bazlı örgü yağların tercih edilmesi zorunlu olacak.

Genelgede, hava emisyonuna ilişkin sınır değerler de belirlendi. Buna göre, kaplama, boyama, apreleme, laminasyon, baskı, yanma ve termofiksasyon işlemlerinin günde 5 tonun üzerinde olduğu işletmelerde, İRİS uygulamasına veri aktarımı sağlanması durumunda toplam uçucu organik bileşik emisyonları için sınır değer 40 mg/Nm³ olarak belirlendi. İRİS uygulamasına veri aktarımı sağlayan ve arıtma sistemi bulunan tesislerde, yıl içerisinde farklı günlerde gerçekleştirilen emisyon ölçümlerinin belirlenen sınırları üçten fazla aşmaması durumunda tesislerin emisyon limitlerine uyduğu kabul edilecek.

Su Geri Kazanımı Konusunda OSB’lere Özel Hükümler

Genelgenin su kirliliğine ilişkin hükümleri, tekstil sektöründe su tüketiminin azaltılması ve atıksuların yeniden kullanımının yaygınlaştırılmasını hedefliyor. Bu maddeler, günlük 10 ton ve üzeri kapasiteli tekstil elyafı ve mamullerinin ön işlemleri, boyaması ve aprelemesinin yapıldığı işletmeleri kapsıyor. Boyama yapan tekstil işletmelerinde, boyama proseslerinden kaynaklanan atıksuların tamamının uygun yöntemlerle arıtılarak uygun görülen alanlarda yeniden kullanılması veya tesis faaliyetlerinden kaynaklı toplam atıksuyun en az yüzde 10’unun geri kazanılarak proseslerde kullanılması gerekecek.

Organize Sanayi Bölgeleri içinde faaliyet gösteren tesisler için özel hükümler de getirildi. OSB merkezi atıksu arıtma tesisi çıkışında en az yüzde 10 oranında atıksu geri kazanımı yapılması ve elde edilen suyun proses suyu olarak kullanılması halinde işletmeler, su kirliliğine ilişkin yükümlülüklerden muaf tutulacak. Su tasarrufunu artırmak amacıyla tesislerde su yumuşatma sistemlerinin sensörlerle izlenmesi, rejenerasyon sonrası oluşan suların mümkünse yeniden kullanılması, soğutma sularının ayrı toplanarak yeniden değerlendirilmesi ve kirletici yükü düşük atıksuların ayrı toplanarak yeniden kullanılması gibi uygulamalar teşvik edilecek.

Genelgede ayrıca sürekli çalışan makinelerde su debisi kontrol cihazları ve otomatik kapatma vanalarının kullanılması, taşar yıkama yerine kesikli yıkama yöntemlerinin tercih edilmesi ve kimyasalların ayrı hatlarla çevrim içi dağıtıldığı ve uygulamadan hemen önce karıştırıldığı dağıtım sistemlerinin kullanılması öngörülen tedbirler arasında yer aldı. Ayrıca günlük 1 tonun üzerinde kumaş merserizasyonu yapan tesislerde kostik içeren atıksuların geri kazanılması veya diğer ön işlemlerde yeniden kullanılması zorunlu hale getirildi.

Hükümlere Uymayanlara İdari Yaptırım Uygulanacak

Genelgede yer alan hükümlere aykırı hareket eden tesisler hakkında Çevre Kanunu kapsamında idari yaptırımlar uygulanacak. İRİS görüntüleme uygulamasının en geç 31 Aralık 2026 tarihinde faaliyete geçmesi planlanırken, zorunlu arıtma sistemlerinin kurulumu ve devreye alınması işlemlerinin ise 31 Aralık 2028’e kadar tamamlanması gerekecek. Yeni düzenlemeyle birlikte Bakanlık, tekstil sektöründe dijital çevre denetimini, kaynak verimliliğini ve sürdürülebilir üretim uygulamalarını daha ileri bir aşamaya taşımayı amaçlıyor. Genelgenin yürürlüğe girmesiyle birlikte 2022/20 sayılı “Tekstil Sektöründe Temiz Üretim Uygulamaları” konulu genelge de yürürlükten kaldırılmıştır.