Fon Krizi: Külkedisi’nin Balosunda Yatırımcı Tuzağı
Fon krizi tartışılırken Mahfi Eğilmez, varlık fiyatlarını gerçek değerinden koparan mantıksız coşkuyu ve yatırımcıların piyasadan çıkamama nedenini anlattı.
İktisatçı Mahfi Eğilmez, sermaye piyasalarında yaşanan gelişmeleri değerlendirirken yatırımcı davranışlarının fiyatlar üzerindeki etkisine dikkat çekti. Eğilmez, Kendime Yazılar adlı blogunda yayımladığı yazıda, ekonomik göstergeler göz ardı edildiğinde varlık fiyatlarının gerçek değerlerinden önemli ölçüde uzaklaşabildiğini belirtti.
Eğilmez, günümüzdeki gelişmeleri eski ABD Merkez Bankası Başkanı Alan Greenspan’ın 1996 yılında kullandığı “irrational exuberance” yani “mantıksız coşku” kavramıyla ilişkilendirdi. Söz konusu ifade, yatırımcıların aşırı iyimserlikle hareket ederek fiyatları temel ekonomik verilerin desteklemediği seviyelere taşımasını anlatıyor. Kavram, ilerleyen yıllarda özellikle internet ve teknoloji şirketlerinde görülen dot-com balonuyla özdeşleşti.
Türkiye’de mantıksız coşku örneği
Türkiye’de bu duruma yakın dönemden örnek olarak 2022-2023 yıllarında halka arzlara gösterilen yoğun ilgi öne çıkıyor. Yüksek enflasyon ve düşük reel faiz ortamında çok sayıda yeni yatırımcı borsaya yönelirken, bazı halka arz hisselerinde şirketlerin faaliyetleri, kârlılığı ve finansal göstergelerinden bağımsız, günler boyunca devam eden sert yükselişler yaşandı.
Sosyal medya gruplarındaki paylaşımlar ve kısa sürede yüksek kazanç sağlayan yatırımcıların hikâyeleri, ilgiyi daha da büyüttü. Hisse fiyatlarındaki artış zamanla başlı başına bir yatırım gerekçesine dönüştü. Fiyat yükseldikçe ilgi arttı, ilgi arttıkça fiyatlar yeniden yukarı taşındı. Bu döngü, fırsatı kaçırma endişesi yaşayan daha fazla yatırımcının piyasaya girmesine yol açtı.
Bu noktada temel soru, yatırımcıların fiyatların aşırı yükseldiğini fark edip etmemesi değil, fark ettikleri halde neden piyasadan çıkamadıklarıdır.
Warren Buffett, 2000 yılında Berkshire Hathaway hissedarlarına gönderdiği mektupta finansal piyasalardaki bu davranışı “Külkedisi’nin balosu” benzetmesiyle açıkladı. Külkedisi, büyünün gece yarısında sona ereceğini bildiği için saat yaklaşmadan balodan ayrılmak zorundadır. Ancak yatırımcı açısından durum daha belirsizdir; herkes balonun bir gün patlayacağını bilse de bunun ne zaman gerçekleşeceğini kimse kestiremez.
Bu belirsizlik, yatırımcıları biraz daha beklemeye yöneltir. 100 liradan 150 liraya yükselen bir varlığın 200 liraya çıkabileceği düşünülür. Çevresindeki herkes kazanç sağlarken kimse partiden erken ayrılmak istemez. Fırsatı kaçırma korkusu, balonun farkında olan yatırımcıların dahi piyasada kalmasına neden olabilir.
Fiyatlar yükseldikçe güven duygusu güçlenir, güven arttıkça alınan risk büyür. Günlük hayatta rasyonel kararlar verebilen kişiler, hızlı ve kolay kazanç elde ettiklerinde riskleri görmezden gelebilir. Fon krizi tartışmalarında da bu psikolojik döngü, yatırımcı davranışlarının değerlendirilmesinde önemli bir başlık olarak öne çıkıyor.
Buffett’ın benzetmesindeki bir başka ayrıntı ise balo salonundaki saatlerin akrep ve yelkovanının bulunmamasıdır. Eğilmez, kendisine yöneltilen bir yorum üzerine bu alegorinin kamu otoritesinin gerekli gözetim, denetim ve düzenlemeyi yapmamasını ifade ettiğini belirtti.
