Azerbaycan’ın Bağımsızlığında Dönüm Noktası: 28 Mayıs 1918
28 Mayıs 1918, Azerbaycan’ın bağımsızlığının ilan edildiği tarih olarak önemli bir yer tutuyor.
Azerbaycan, 28 Mayıs 1918 tarihinde bağımsızlığını ilan ederek, ülke tarihinin en önemli dönüm noktalarından birini yaşadı. Birinci Dünya Savaşı’nın ardından Rus İmparatorluğu’nun çöküşüyle birlikte Kafkasya’da yeni siyasi dinamikler oluşurken, Azerbaycan halkı kendi kaderini tayin etme iradesini ortaya koydu.
Tiflis’te toplanan Azerbaycan Milli Şurası, Azerbaycan Cumhuriyeti’ni ilan ederek, Kafkasya ve Türk dünyasında halk iradesine dayanan ilk cumhuriyet olma özelliğini kazandı. Yeni kurulan bu cumhuriyet, sadece bağımsızlığını duyurmakla kalmadı, aynı zamanda modern devlet yapısının temel kurumlarını da hızla oluşturdu. Parlamento sistemi kurulmuş ve çok partili siyasi düzene geçiş sağlanmıştır.
Bu dönemde hukuk, eğitim, dış politika ve askeri alanlarda önemli reformlar gerçekleştirildi. Kadınlara seçme ve seçilme hakkı tanınması, Azerbaycan’ı kadınlara siyasi hak veren ilk Müslüman ülke haline getirdi. Ancak, Bakü’nün Ermeni ve Bolşevik grupların kontrolünde bulunması nedeniyle, Azerbaycan hükümeti bir süreliğine Gence’de faaliyetlerine devam etmek zorunda kaldı.
Azerbaycan’ın bağımsızlığını tanıyan ilk ülke Osmanlı İmparatorluğu oldu. 4 Haziran 1918’de iki ülke arasında bir anlaşma imzalandı ve Enver Paşa’nın talimatıyla Nuri Paşa komutasındaki birlikler Azerbaycan’a destek için gönderildi. Bu birlikler, 15 Eylül 1918’de Bakü’yü kurtararak, hükümetin yeniden Bakü’de çalışmalarına başlamasını sağladı. Kafkas İslam Ordusu, bu çatışmalarda 1130 şehit verdi.
Cumhuriyet döneminde, ekonomi, eğitim ve din ile vicdan özgürlüğü alanlarında önemli düzenlemeler yapıldı. Tüm vatandaşlara ırk, din, mezhep ve cinsiyet ayrımı gözetmeksizin eşit haklar tanındı. Ayrıca, milli para birimi ve posta pulları tedavüle sokuldu, Devlet Bankası ve Bakü Devlet Üniversitesi kuruldu. 26 Haziran’da Azerbaycan ordusu oluşturularak, Osmanlı subayları bu süreçte önemli roller üstlendi.
Azerbaycan hükümeti, 27 Haziran 1918’de Türkçeyi devlet dili ilan etti ve Rusça eğitim veren ortaokullarda Türkçe eğitimi zorunlu hale getirildi. 120 sandalyeden oluşan parlamento, 7 Aralık 1918’de çalışmalarına başladı ve 17 aylık süreçte 230 yasa tasarısını kabul etti.
Azerbaycan Cumhuriyeti, yalnızca 23 ay varlık gösterdi. 28 Nisan 1920’de Kızıl Ordu’nun Bakü’ye girmesiyle Sovyet işgali başladı ve cumhuriyetin faaliyetleri sona erdi. Ancak, bu kısa süreli reformlar, Azerbaycan halkının bağımsızlık düşüncesini güçlendirerek, siyasi hafızada kalıcı bir yer edindi.
Sovyet işgali sonrası, hükümet üyeleri ve birçok aydın ülkeyi terk etmek zorunda kaldı. Ancak, bu kişiler yaşamları boyunca Azerbaycan’ın bağımsızlık mücadelesini savunmayı sürdürdü. Azerbaycan’ın kurucusu Mehmet Emin Resulzade’nin, “Bir kere yükselen bayrak bir daha inmez” sözü, yıllar içinde tüm Azerbaycanlıların benimsediği bir slogan haline geldi.
Sovyetler Birliği’nin çöküşünün ardından Azerbaycan, yeniden bağımsızlığını ilan etti. Bağımsızlık bildirgesinde, 1918-1920 yılları arasında faaliyet gösteren Azerbaycan Cumhuriyeti’nin mirasçısı olduğu vurgulandı.
