Türkiye’nin Enerji Bağımsızlığı: Yenilenebilir Enerji ile Mümkün

Jeopolitik gerilimlerin yükseldiği günümüzde Türkiye için enerji dönüşümü, yalnızca bir iklim politikası olmanın ötesinde, enerji güvenliğini artıran, dışa bağımlılığı azaltan ve ekonomik kırılganlığı sınırlayan kritik bir ulusal strateji haline gelmiştir.

Son dönemde artan jeopolitik gerginlikler, enerji güvenliği konusunu küresel gündemin merkezine taşımıştır. Petrol ve gaz piyasalarının bu tür gelişmelere duyarlılığı, enerji ithalatına bağımlı ülkelerde fiyat dalgalanmaları ve arz kesintisi risklerini artırmaktadır. Türkiye, enerji ithalatına bağımlı bir ekonomi olarak bu durumlardan doğrudan veya dolaylı olarak etkilenme potansiyeline sahiptir.

SHURA GÜNDEM’in bu sayısı, savaşın Türkiye’nin enerji güvenliği üzerindeki olası etkilerini petrol ve gaz piyasaları ile elektrik sistemi açısından ele almaktadır.

Jeopolitik Gelişmelerin Türkiye’nin Enerji Sistemi Üzerindeki Etkileri

Türkiye’nin mevcut savaş durumu göz önüne alındığında, kısa vadede petrol ve gaz tedarikinde büyük bir kesinti beklenmemektedir. Ancak, orta ve uzun vadede riskler ve belirsizlikler devam etmektedir.

Petrol piyasasında Türkiye’nin karşılaşabileceği başlıca riskler arasında, küresel petrol fiyatlarının artışı, Irak ve Suudi Arabistan’daki petrol tesislerine yönelik saldırılar ve Rusya’ya uygulanan yaptırımların sıkılaşması yer almaktadır.

Gaz tedarikinde ise, tedarikçi çeşitliliği ve elektrik üretiminde gaz bağımlılığının azalması, kısa vadede belirgin bir risk oluşturmazken, orta ve uzun vadede İran ve Azerbaycan ile yapılan tedarik anlaşmalarının sürdürülebilirliği, Rusya’ya yönelik yaptırımlar ve kış aylarında artan talep gibi faktörler risk yaratabilir. Uzun süre yüksek seyreden petrol fiyatları, Türkiye’de dış ticaret açığı, cari açık ve enflasyon üzerinde olumsuz etkilere yol açabilir.

Petrol Fiyatları ve Temininde Güncel Durum

Brent petrol fiyatları, savaşın getirdiği belirsizlikler nedeniyle 100 doların üzerinde seyretmektedir. Küresel piyasalarda 2022 yılında kaydedilen en yüksek seviye ise 119,6 dolar olarak belirlenmiştir.

Hürmüz Boğazı’na bağlı tedarik payının sınırlı olması, Türkiye’nin petrol temininde büyük bir kesinti yaşama olasılığını azaltmaktadır. Ancak, Kuzey Irak’taki saldırılar sonrasında Irak’ın ham petrol ihracatını geçici olarak durdurması, bazı zorlukların yaşanabileceğine işaret etmektedir. Uzun süre yüksek seyreden petrol fiyatları, ekonomik dengeler üzerinde baskı yaratabilir. Örneğin, 2022 yılında Brent petrol fiyatının ortalama 100 doların üzerine çıkmasıyla Türkiye’nin enerji kaynaklı dış ticaret açığı %90 artarak 80 milyar dolara, toplam dış ticaret açığı ise 2,4 kat artarak 110 milyar dolara, cari açık ise 3,5 kat artışla 48 milyar dolara ulaşmıştır.

Gaz Fiyatları ve Temininde Güncel Durum

Avrupa gaz fiyatları, jeopolitik gelişmelere bağlı olarak yüksek dalgalanmalar göstermeye devam etmektedir. 2022 yılında fiyatlar 336,7 Euro/MWh seviyesine kadar yükselmişken, son bir yılda krizle birlikte yaklaşık 30 Euro/MWh seviyesinden 56 Euro/MWh’e çıkmış, ardından 49 Euro/MWh’e gerilemiştir. Türkiye’nin gaz tedarikinde LNG’nin payı, özellikle spot LNG oranı son yıllarda artış göstermektedir.

2025 yılı itibarıyla Türkiye’nin gaz ithalatında başlıca tedarikçilerin payları; boru hattı gazında Rusya %36,5, Azerbaycan %20,6 ve İran %13,5 olarak belirlenmiştir. LNG ithalatında ise ABD %15,7, Cezayir %7,7 ve diğer ülkeler %6 paya sahiptir.

ABD, spot LNG piyasasında giderek daha önemli bir tedarikçi konumuna gelmektedir. Türkiye’nin gaz tedarikinde uzun dönemli petrol endeksli sözleşmelerin payı azalırken, piyasa fiyatlarına daha duyarlı kısa vadeli ve spot LNG’nin payı artmaktadır. Bu durum, tedarik esnekliğini artırırken fiyat dalgalanmalarını da yükseltmektedir.

Türkiye’de Gaz Tüketimi ve Elektrik Üretimi

Türkiye’nin gaz tüketimi incelendiğinde, 2018 yılından itibaren elektrik üretimi amacıyla kullanılan gaz miktarında belirgin bir düşüş gözlemlenmektedir.

2018-2024 yılları arasında Türkiye’de gaz tüketiminde yaşanan yapısal değişim, elektrik üretiminde gaz kullanımının 18-20 milyar m³’ten 13-14 milyar m³’e gerilemesiyle kendini göstermiştir. Elektrik sektörünün gaz tüketimindeki payı ise 4,7 milyar m³ azalarak %37’den %25’e düşmüştür. Ancak toplam gaz tüketimi 4,2 milyar m³ artmıştır ve bu artışın büyük kısmı konut tüketimindeki yükselişten kaynaklanmaktadır. Bu durum, elektrik üretiminde gaza bağımlılığın azalmasına rağmen konut tüketiminin gaz talebini artırmaya devam ettiğini göstermektedir.

Elektrik üretiminde gaza bağımlılığın azalması olumlu bir gelişme olsa da, kurak yıllarda düşen hidroelektrik üretimi genellikle gaz santrallarında üretimin artırılmasıyla telafi edilmektedir. 2025 yılında yaşanan kuraklık nedeniyle elektrik sektöründe gaz tüketimi 2024 yılına göre 2,8 milyar metreküp artmış ve sektörün toplam gaz tüketimindeki payı %28’e yükselmiştir.

Kış Aylarında Arz Güvenliği Riski

Enerji arz güvenliği açısından Türkiye’de özellikle kış aylarında binalarda ısınma amaçlı gaz talebinin kesintisiz karşılanması kritik bir öneme sahiptir. Geçmiş yıllarda kış aylarında çeşitli dönemlerde gaz kesintileri yaşanmıştır. Örneğin, Ocak 2022’de İran’dan gelen gaz akışının durması nedeniyle konutlara gaz arzının sürdürülebilmesi için elektrik santralları ve bazı sanayi tesislerine üç günü bulan geçici kesintiler uygulanmıştır.

Bu çerçevede, Mart ayından sonra konutlarda gaz tüketiminin azalması ve mevsimsel hidroelektrik üretiminin artması, gaza olan ihtiyacı azaltabilir. Ancak savaşın yarattığı arz sorunlarının 2026-2027 kış döneminde de devam etmesi durumunda geniş kapsamlı ek önlemlere ihtiyaç duyulabilir. Krizin yaz aylarına yayılması halinde talebin düşük olduğu dönemde gaz depolarının doldurulması daha maliyetli hale gelebilir ve bu durum kış aylarında fiyatların artmasına yol açabilir.

Diğer yandan, İran’daki savaşın uzaması, Hürmüz Boğazı’nın kapalı kalması, İran’ın gaz iletim altyapısının zarar görmesi veya Azerbaycan’dan gaz akışının savaş nedeniyle etkilenmesi gibi olumsuz senaryolar, Türkiye’nin boru hattı üzerinden gaz temini açısından ciddi riskler oluşturabilir. Böyle bir durumda oluşabilecek açığın Rusya’dan ek boru hattı gazı ve ABD’den ilave LNG tedarikiyle kapatılmaya çalışılması, hem fiyat artışlarına hem de tedarik açısından önemli zorlukların ortaya çıkmasına neden olabilir. Körfez ülkelerinin LNG ihracatının kısıtlandığı bir senaryoda, Doğu Asya’nın LNG talebine ek olarak Türkiye ve Avrupa’ya tedarikin sürdürülmesi, Rusya, ABD ve Avustralya gibi diğer büyük tedarikçilerin üretim kapasitelerini zorlayabilir.

Yenilenebilir Enerji ve Türkiye’nin Enerji Bağımsızlığı

Bu tür dönemlerde dışa bağımlılığın enerji arz güvenliği ve ülke ekonomisi üzerindeki olumsuz etkilerini yeniden hatırlamaktayız. Kriz dönemlerinde genellikle ilk akla gelen çözüm, gazın kömürle, özellikle yerli kömürle ikame edilmesidir. Ancak Türkiye özelinde bu seçeneğin iklim değişikliği, çevre ve sağlık açısından sakıncaları yanı sıra pratik olarak uygulanabilirliği de sınırlıdır. Yeni kömür tesislerinin finansman bulması zor, devreye alınması ise maliyetli ve uzun zaman alıcıdır. Çevresel izinler ve altyapı yatırımları ile birlikte en az 5 yıllık bir süreç gerekmektedir. İşletmedeki ithal kömür santralları tam kapasiteye yakın çalıştığından kısa dönemde sağlayabilecekleri üretim artışı sınırlıdır. Yerli kömür santralları ise eski ve verimsiz olmaları, teknik engeller, kömür teminindeki zorluklar ve işletmelerin yaşadığı ekonomik sorunlar nedeniyle kamu desteklerine rağmen üretimi sürdürmekte zorlanmaktadır.

Bu nedenle, risklerin en aza indirilmesi için temiz enerji dönüşümünün hızlandırılması büyük önem taşımaktadır. Elektrik üretiminde arz sıkıntısını artırabilecek ithal fosil yakıtlı santrallara alternatif kaynakların devreye alınması gerekmektedir. Bu bağlamda, özellikle güneş ve rüzgar enerjisi gibi yenilenebilir enerji kaynaklarının hızlı bir şekilde devreye alınması öncelikli seçenekler arasında yer almaktadır. Yenilenebilir enerjiye dayalı bir enerji sisteminde güvenli ve güvenilir arzın sağlanabilmesi için batarya depolama sistemleri ve diğer esneklik seçenekleri ile desteklenen modern, esnek ve dijital elektrik iletim ve dağıtım şebekeleri, enerji sisteminin vazgeçilmez unsurları olacaktır.

Son yıllarda elektrik üretiminde yenilenebilir enerji kaynaklarının payının artması ve ithal gaza olan ihtiyacın azalması, Türkiye’nin enerji sisteminin kırılganlığını önemli ölçüde azaltmıştır. Elektrik üretiminde yenilenebilir enerji payının hedefler doğrultusunda artırılması ve fosil yakıt kullanımının asgari düzeye indirilmesi, enerji güvenliğine önemli katkılarda bulunacaktır.

Ancak ulaştırma, ısıtma ve sanayi sektörlerinde fosil yakıt bağımlılığı devam etmektedir. Orta vadede enerji bağımsızlığını güçlendirmek için ulaştırma, sanayi ve ısıtma-soğutma alanlarında elektrikle çalışan sistemlere geçiş yapılması gerekecektir.

Enerji bağımsızlığı, enerji güvenliği ve karbonsuzlaşmanın birlikte ilerlediği dayanıklı bir enerji sistemine ulaşmak için enerji dönüşümünün tüm unsurlarıyla birlikte planlanması kritik öneme sahiptir. Kalıcı bir çözüm için planlamanın enerji yoğunluğunu azaltan, katma değeri artıran ve stratejik sektörleri güçlendiren verimlilik odaklı sanayi ve ulaştırma politikalarını merkeze alması gerekmektedir.

Enerji Güvenliği için Öncelikli Politika Adımları

Elektrik üretiminde gaz bağımlılığının azaltılması: Yenilenebilir enerji yatırımlarının hızlandırılması, özellikle depolamalı güneş ve rüzgar projelerinin devreye alınması desteklenerek enerji sisteminin dayanıklılığının artırılması.

Geçiş sürecinde gaz arz risklerinin yönetilmesi: Gaz tedarikinde çeşitliliğin korunması; boru hattı gazı ve LNG arasında dengeli bir tedarik yapısının sürdürülmesi, farklı coğrafyalardan LNG erişiminin artırılması ve uzun dönemli sözleşmeler ile spot piyasa alımlarının dengeli biçimde kullanılması; kış aylarında talep artışına ve olası tedarik kesintilerine karşı depolama kapasitesinin güçlendirilmesi.

Elektrik iletim ve dağıtım şebekelerinin güçlendirilmesi: Yenilenebilir enerji payının artmasıyla birlikte batarya depolama sistemleri, talep tarafı yönetimi, şebeke modernizasyonu ve dijitalleşme gibi sistemin esnekliğini ve dayanıklılığını artıracak çözümlerin hızla devreye alınması.

Tamamlayıcı piyasa reformlarının hızlandırılması: Elektrik piyasasının batarya enerji depolama sistemleri ve talep tarafı katılımını güçlendirecek, esnekliği ve sistem güvenliğini ödüllendirecek şekilde tasarlanmasına yönelik reformların tamamlanması.

Enerji verimliliği ve elektrifikasyonun hızlandırılması: Ulaştırma, sanayi ve binalarda enerji verimliliği uygulamalarının artırılması, mümkün olan alanlarda elektrikli teknolojilere geçişin desteklenmesi.

Enerji dönüşümü ve arz güvenliği politikalarının birlikte planlanması: Enerji güvenliği, enerji bağımsızlığı ve karbonsuzlaşma hedeflerinin birbirini destekleyecek şekilde ele alınması; enerji dönüşümüne yönelik politika ve yatırımların uzun vadeli ve bütüncül bir çerçevede planlanması.

Sanayi dönüşümü ve enerji talebinin yapısal olarak azaltılması: Enerji ithalat bağımlılığının kalıcı olarak azaltılması için, yüksek enerji yoğunluklu sektörlere dayalı üretim yapısından inovasyon, yüksek katma değer ve düşük enerji yoğunluklu sektörlere geçişin hızlandırılması.

Jeopolitik gerilimlerin arttığı bir dönemde Türkiye için enerji dönüşümü yalnızca bir iklim politikası değil; enerji güvenliğini güçlendiren, dışa bağımlılığı azaltan ve ekonomik kırılganlığı sınırlayan temel bir ulusal stratejidir.